СТРАТЕГИЯИ МУОСИРИ РУШДИ ТОҶИКИСТОН: ҲАМГИРОИИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ, ИСЛОҲОТИ БУНЁДИИ МАОРИФ ВА ТАҲКИМИ НИЗОМИ АМНИЯТИ МИЛЛӢ ДАР МУҚОВИМАТ БО ТЕРРОРИЗМУ ЭКСТРЕМИЗМ

Дар марҳалаи кунунии таҳаввулоти геополитикӣ ва технологӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ба як давраи сифатан нави рушди давлатдорӣ ворид гардидааст, ки онро метавон ҳамчун давраи «ҷаҳиши инноватсионӣ» тавсиф кард. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ аз 16 декабри соли 2025 ҳамчун санади бунёдии стратегӣ, на танҳо натиҷаҳои даҳсолаи охирро ҷамъбаст мекунад, балки харитаи роҳи кишварро барои давраи то соли 2030 ва ҳатто 2040 муайян менамояд.
Дар ин раванд, се меҳвари асосӣ - истифодаи густурдаи зеҳни сунъӣ, боло бурдани сифати таҳсилот ва муборизаи беамон бо терроризму экстремизм - на танҳо ҳадафҳои алоҳида, балки ҷузъҳои ҷудонашавандаи як низоми воҳиди амнияти миллӣ ва рушди устувор ба шумор мераванд.
Барои дарки амиқи зарурати ворид намудани технологияҳои навин, пеш аз ҳама, бояд ба нишондиҳандаҳои макроиқтисодии кишвар назар афканд. Дар давоми даҳ соли охир (2015–2025), иқтисоди миллии Тоҷикистон бо суръати миёнаи 7,6% рушд ёфта, ҳаҷми маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ 3,4% баробар афзоиш ёфт. Ин рушд имкон дод, ки сатҳи камбизоатӣ аз нишондиҳандаҳои қаблӣ то 19% коҳиш ёбад ва даромади пулии аҳолӣ беш аз шаш баробар зиёд гардад. Чунин заминаи мустаҳками молиявӣ шароити мусоидро барои сармоягузорӣ ба соҳаҳои серхароҷот, вале стратегӣ, ба монанди зеҳни сунъӣ ва инноватсияҳои рақамӣ фароҳам овард.
Ин рақамҳо гувоҳи он мебошанд, ки Тоҷикистон аз марҳалаи барқарорсозии баъдибуҳронӣ ба марҳалаи рушди босуръати инноватсионӣ гузаштааст. Стратегияи миллии рушд то соли 2030 ҳадаф дорад, ки дар панҷ соли оянда ҳаҷми маҷмӯи маҳсулоти дохилиро боз ду баробар зиёд намуда, ҳиссаи табақаи миёнаро то 50% аҳолӣ расонад. Барои расидан ба ин ҳадафҳои шуҳратпараст, истифодаи зеҳни сунъӣ на ҳамчун як интихоб, балки ҳамчун зарурати таърихӣ баромад мекунад.
Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ, ҳамчун пешвои минтақавӣ дар тарғиби технологияҳои навин шинохта шудааст. Бо ташаббуси кишвари мо, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи махсусро таҳти унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» қабул кард. Ин иқдом нишон медиҳад, ки давлат на танҳо дар дохил, балки дар сатҳи глобалӣ низ барои истифодаи масъулиятноки технологияҳо талош меварзад.
Мавриди қайд аст, ки Тоҷикистон аввалин кишвар дар Осиёи Марказӣ ва яке аз аввалин кишварҳои дорои даромади миёна дар ҷаҳон мебошад, ки Стратегияи миллии рушди зеҳни сунъиро барои давраи то соли 2040 қабул намудааст. Ҳадафи асосии ин стратегия расонидани саҳми иқтисодии зеҳни сунъӣ ба 5% маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишвар то соли 2040 мебошад. Барои марҳалаи кӯтоҳмуддат, яъне то соли 2026, ҳадаф гузошта шудааст, ки маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ аз ҳисоби фаъолияти иқтисодии вобаста ба зеҳни сунъӣ таъмин карда шавад.
Зеҳни сунъӣ дар Тоҷикистон аллакай дар якчанд соҳа натиҷаҳои назарраси иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ба бор оварда истодааст.
-Бахши бонкӣ: Дар ҳоли ҳозир, беш аз 25% тамоми қарзҳои дар кишвар додашаванда тавассути зеҳни сунъии стартапи ватании «zypl.ai» таҳлил ва қабул карда мешаванд. Ҳашт муассисаи молиявии кишвар ин технологияро ҷорӣ намудаанд, ки он на танҳо суръати додани қарзро зиёд мекунад, балки хатарҳои молиявиро низ коҳиш медиҳад. Бонки миллии Тоҷикистон инчунин нақша дорад, ки зеҳни сунъиро барои муайянкунии фосилавии шахсият (remote identification) истифода барад, то дастрасии сокинони минтақаҳои дурдаст ба хадамоти бонкиро таъмин намояд.
-Идоракунии давлатӣ: Соли 2025 Ҳукумат нақшаи ҷорӣ намудани "Comet AI Browser"-ро эълон кард. Ин аввалин браузери агентии зеҳни сунъӣ дар ҷаҳон аст, ки махсус барои бахши давлатӣ таҳия шудааст. Он ба кормандони вазоратҳо имкон медиҳад, ки ба ҷои ҷустуҷӯи дастии ҳуҷҷатҳо, ҳисоботҳои таҳлилӣ ва тавсияҳои сиёсиро дар вақти воқеӣ дастрас кунанд. Ин иқдом шаффофиятро зиёд намуда хатари хатогиҳои инсониро дар идоракунӣ коҳиш медиҳад.
-Энергетика ва Рақамикунонӣ: ҷорӣ намудани низоми рақамии биллингӣ дар шабакаҳои барқӣ як намунаи равшани мубориза бо омили инсонӣ мебошад. Пеш аз ҷорӣ шудани ин низом, қариб 30-40% аҳолӣ ҳаққи истифодаи барқро пардохт намекарданд ё маблағҳо ба таври сунъӣ пинҳон карда мешуданд. Пас аз рақамикунонӣ дар шаҳри Душанбе талафоти барқ дар 11 моҳи соли 2025 то 13% коҳиш ёфт, дар ҳоле ки дар моҳи октябр ин нишондиҳанда ба 5% расид. Ин раванд ба буҷети соҳа 1,5 миллиард сомонӣ маблағи иловагӣ ворид намуд.
Яке аз мушкилоти асосии кишварҳои рӯ ба рушд, аз ҷумла Тоҷикистон, ин набудани базаи бузурги маълумоти рақамикунонидашудаи таърихӣ мебошад. Барои рафъӣ ин монеа, стратегияи Тоҷикистон ба истифодаи маълумоти синтетикӣ (synthetic data) такя мекунад - маълумоте, ки дар асоси моделҳои математикӣ ва намунаҳои хурди воқеӣ сохта мешаванд. Ин равиш Тоҷикистонро ба як «қумдон» (sandbox) ё майдони таҷрибавии ҷаҳонӣ табдил медиҳад, ки дар он моделҳои AI санҷида шуда, сипас ба кишварҳои дигар содир карда мешаванд.
Президенти кишвар дар Паёми худ таъкид намуданд, ки «дастгирӣ ва таваҷҷуҳ ба соҳаҳои илму маорифро сармоягузорӣ ба ояндаи дурахшони миллат ва бақои давлат мешуморам». Сифати таълим дар Тоҷикистон имрӯз на танҳо як масъалаи иҷтимоӣ, балки кафолати рақобатпазирии кишвар дар иқтисоди ҷаҳонӣ мебошад.
Яке аз ислоҳоти бузургтарин ва муҳимтарин дар соҳаи маориф, ки соли 2025 эълон гардид, гузариши ҳатмӣ ба низоми таҳсилоти 12-сола мебошад. Ин иқдом ба мақсади ҳамгироии системаи маорифи Тоҷикистон ба фазои ягонаи байналмилалӣ ва баланд бардоштани сатҳи омодагии касбии ҷавонон андешида шудааст.
Президенти мамлакат дастур доданд, ки Стратегияи миллии рушди маориф то соли 2030 бо дарназардошти ин ҳадафҳои нав такмил дода шавад. Бо назардошти он ки шумораи хонандагон дар 25 соли оянда ба 4 миллион нафар мерасад, ҳукумат сохтмони муассисаҳои нави таълимиро вусъат медиҳад - танҳо ба ифтихори 35-солагии истиқлолият сохтани зиёда аз 30 ҳазор иншоот, ки аксарияташон мактабу кӯдакистонҳо мебошанд ба нақша гирифта шудааст.
Сифати таълим, инчунин аз донистани забонҳои хориҷӣ вобастагии амиқ дорад. Президент супориш доданд, ки вазъӣ омӯзиши забонҳои русӣ ва англисӣ дар ҳама зинаҳои таҳсилот ба таври ҷиддӣ таҳлил ва такмил дода шавад. Ҳамзамон, бозбинии низоми кредитии таҳсилот, ки аз соли 2004 ҷорӣ шуда буд, зарур дониста мешавад, то омили инсонӣ дар имтиҳонҳо пурра аз байн бурда шавад.
Дар шароити муосир, ки ҷаҳон ба мавҷи нави «ҷанги сард» ва шиддати рақобатҳои геополитикӣ рӯ ба рӯ аст, таъмини амнияти миллӣ афзалияти аввалиндараҷа мебошад. Тоҷикистон, ки дорои сарҳади тӯлонӣ бо минтақаҳои ноором аст, стратегияи комплексиро дар мубориза бо терроризм ва экстремизм пеш гирифтааст.
Яке аз хатарҳои бузургтарини имрӯза - ин истифодаи созмонҳои террористиву экстремистӣ аз шабакаҳои интернетӣ барои гумроҳ сохтани ҷавонон мебошад. Тавре Пешвои миллат иброз доштанд, «Пайравони ин созмонҳо барои ноором сохтани вазъият дар ҷомеа ва барангехтани низоъҳои диниву мазҳабӣ аз интернет васеъ истифода мебаранд».
Дар ин замина, мубориза бо ҷиноятҳои киберӣ ва таҳкими амнияти иттилоотӣ ҷузъӣ ҷудонашавандаи фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ гардидааст. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ метавонанд дар оянда барои ошкор намудани муҳтавои экстремистӣ ва пешгирии паҳншавии ғояҳои тундравона дар шабакаҳои иҷтимоӣ истифода шаванд.
Беҳтарин воситаи мубориза бо экстремизм - ин на танҳо чораҳои таъсиррасони ҳуқуқӣ, балки таҳкими худшиносии миллӣ ва маърифати ҷавонон мебошад. Ҳукумати Тоҷикистон дар ин самт якчанд иқдомҳои нодирро амалӣ кард:
1. Ба ҳар як оилаи кишвар ройгон дастрас намудани шоҳасари аллома Бобоҷон Ғафуров «Тоҷикон» ва «Шоҳнома»-и Ҳаким Абулқосими Фирдавсӣ барои бедор кардани хотираи таърихӣ ва ифтихори миллӣ нигаронида шудааст.
2. Соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» ва соли 2027 дар сатҳи байналмилалӣ бо ибтикори Тоҷикистон ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ» эълон шудаанд. Ин иқдомот ҳадаф доранд, ки шаҳрвандон ҳуқуқҳои худро донанд ва ба доми фиреби гурӯҳҳои ифротӣ наафтанд.
3. Муқовимат ба бегонапарастӣ, ки дар ин замина Президенти мамлакат ҷомеаро вазифадор карданд, ки ба таассубу хурофот ва тақлид ба фарҳанги бегона, ки барои амнияти миллӣ хатарбор аст, роҳ надиҳанд.
Мақомоти ҳифзи ҳуқуқ вазифадоранд, ки на танҳо бар зидди амалҳои террористӣ, балки бар зидди маблағгузории онҳо ва гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ки манбаи асосии молиявии терроризм мебошад, мубориза баранд.
Мавриди қайд аст, ки яке аз натиҷаҳои ҷолиб ин аст, ки истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар Тоҷикистон на танҳо барои рушди иқтисодӣ, балки барои таъмини адолати иҷтимоӣ хидмат мекунад. Масалан, ҷорӣ намудани низоми биллингӣ дар соҳаи энергетика. Ин раванд дар маориф низ ҳангоми супоридани имтиҳонҳо тавассути Маркази миллии тестӣ мушоҳида мешавад, ки омили инсониро коҳиш медиҳад.
Сифати таълим мустақиман ба амнияти миллӣ пайваст аст. Хонандае, ки аз синни кӯдакӣ бо илмҳои дақиқ ва технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ таваҷуҳ мекунанд, дорои тафаккури интиқодӣ мегардад ва ба таблиғоти экстремистӣ бовар намекунад. Аз ин рӯ, ислоҳоти маориф ва гузариш ба низоми 12-сола як қадами стратегӣ барои эҷоди «сипари идеологӣ» дар ҷомеа мебошад.
Баланд бардоштани маоши кормандони соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ба андозаи 20-25% аз 1 сентябри соли 2026, ҳамзамон бо зиёд кардани нафақаҳо, як иқдоми муҳим барои нигоҳ доштани мутахассисон дар дохили кишвар ва пешгирии «фирори мағзҳо» мебошад. Ин суботи иҷтимоӣ заминаи асосии амнияти миллӣ ва муқовимат ба ҳар гуна низоъҳои дохилӣ ба шумор меравад.
Дар хулоса қайд кардан зарур аст, ки Тоҷикистон дар остонаи ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ бо як низоми мукаммали стратегӣ баромад мекунад, ки дар он технология, маориф ва амният ба ҳам тавре пайвастаанд, ки яке дигареро тақвият медиҳад. Ин равиши муосир кафолат медиҳад, ки давлати тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ обрӯи худро боз ҳам баланд бардошта, рушди устувор ва осоиштаи насли ояндаро таъмин намояд. Дар ин роҳ, заҳмати содиқонаи ҳар як шаҳрванд ва дарки масъулияти ватандорӣ нақши калидӣ мебозад.
Сардори кафедраи ФОҶ МКД
факултети №4 Академияи ВКД
Ҷумҳурии Тоҷикистон, н.и.ҳ.,
полковники милитсия Абдуллозода Н.Р.