ФУНКСИЯИ ҲАВАСМАНДГАРДОНИИ ДАВЛАТ - САМТИ АСОСИИ ФАЪОЛИЯТИ ДАВЛАТИ ДЕМОКРАТӢ

Дар шароити бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ феҳраст ва мазмуни вазифаҳо табиатан васеъ мегарданд: дар баробари вазифаҳои классикӣ — иқтисодӣ, сиёсӣ, муҳофизатӣ — самтҳое, ки на ба саркӯбкунӣ, балки ба ҳавасмандкунии фаъолияти қонунӣ ва иҷтимоии шаҳрвандон нигаронида шудаанд, торафт аҳамияти бештар пайдо мекунанд.
Яке аз чунин самтҳо вазифаи ҳавасмандгардонии давлат мебошад. Зери вазифаи ҳавасмандгардонии давлат бояд самти мустақили фаъолияти онро фаҳмид, ки аз эътирофи расмӣ ва мукофотонидани хизматҳои шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ дар назди ҷомеа ва давлат бо мақсади ҳавасмандкунии рафтори барои ҷомеа муфид, боинсоф ва қонунӣ иборат аст. Бар хилофи маҷбуркунӣ, ҳавасмандгардонӣ ба усули ҳавасмандкунии мусбат асос ёфтааст: он на уҳдадор мекунад ва на манъ мекунад, балки субъектро ба фаъолияти фаъол тавассути дурнамои оқибатҳои мусоид ташвиқ менамояд.
Ҳавасмандгардонии ҳуқуқӣ шакл ва меъёри маъқулкунии ҳуқуқии рафтори ихтиёрии сазовор мебошад, ки дар натиҷаи он субъект мукофотонида мешавад ва барои ӯ оқибатҳои мусоид фаро мерасанд. Аз ин таъриф аломатҳои асосии ҳавасмандгардонии давлатӣ бармеоянд:
аввалан, он бо рафтори сазовор алоқаманд аст, яъне бо чунин рафторе, ки аз талаботи муқаррарӣ болотар буда, барои ҷомеа муфид мебошад;
дувум, ҳавасмандгардонӣ хусусияти ихтиёрӣ дорад — субъект бо иродаи худ амал мекунад, на зери таҳдиди санксия;
сеюм, он дар пешниҳоди неъматҳои муайяни моддӣ ё маънавӣ (ҷоизаҳо, унвонҳо, мукофотҳо, имтиёзҳо) ифода меёбад;
чорум, ҳавасмандгардонӣ ҳамеша дуҷониба муфид аст: ҷомеа натиҷаи муфид ва шахс эътирофи сазоворро ба даст меорад;
панҷум, он дар асоси меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ гардида, бо санади расмии мақомоти ваколатдор ба расмият дароварда мешавад.
Ҳамин тавр, вазифаи ҳавасмандгардонӣ тавассути воситаҳои махсуси ҳуқуқӣ — ангезаҳои ҳуқуқӣ, ки ба онҳо имтиёзҳо, бартариятҳо, ҷоизаҳо ва ҳавасмандгардониҳо дохил мешаванд, амалӣ мегардад. Онҳоро қобилияти эҷоди режими мусоид барои субъект ва ба ин васила равона кардани рафтори ӯ ба самти барои ҷомеа ва давлат матлуб муттаҳид месозад.
Масъалаи мустақилияти вазифаи ҳавасмандгардонӣ дар илм баҳснок мебошад. Баъзе муаллифон ҳавасмандгардониро ба ҳайати вазифаи муҳофизатӣ ё танзимӣ дохил намуда, онро ҳамчун яке аз усулҳои амалисозии онҳо баррасӣ мекунанд. Дигарон онро ба таври асоснок ҳамчун самти мустақили фаъолияти давлат ҷудо мекунанд, зеро ҳавасмандгардонӣ ҳадафҳо, усулҳо ва воситаҳои ҳуқуқии хоси худро дорад.
Робитаи вазифаҳои ҳавасмандгардонӣ ва муҳофизатӣ ду усули муқобил, вале якдигарро пуркунандаи танзими ҳуқуқиро инъикос мекунад. Вазифаи муҳофизатӣ ба воситаҳои манфӣ — манъкуниҳо, уҳдадориҳо, ҷазоҳо такя мекунад; ҳавасмандгардонӣ — ба воситаҳои мусбат: иҷозатҳо, ангезаҳо, ҷоизаҳо. Агар муҳофизат тартиботи ҳадди ақали заруриро таъмин намуда, аз қонуншиканиҳо боздорад, ҳавасмандгардонӣ сатҳи рафторро баланд бардошта, ба фаъолнокии барзиёди иҷтимоӣ ташвиқ менамояд. Дар давлати демократӣ тавозуни байни ин усулҳо ба тарафи васеъ намудани ҳавасмандкунии мусбат майл мекунад.
Вазифаи ҳавасмандгардонӣ инчунин бо вазифаи иҷтимоии давлат зич алоқаманд аст. Давлат бо таъсиси ҷоизаҳо барои дастовардҳо дар илм, фарҳанг, тиб ва меҳнат на танҳо шахсони мушаххасро мукофотонида, балки низоми арзишҳои барои ҷомеа муҳимро ташаккул медиҳад ва барои тамоми ҷомеа самтҳоро муайян менамояд. Дар ин ҷо аҳамияти ғоявӣ ва тарбиявии ҳавасмандгардонӣ зоҳир мегардад.
Маҳз дар давлати демократӣ вазифаи ҳавасмандгардонӣ пурратар ошкор мегардад. Режимҳои тоталитарӣ асосан ба маҷбуркунӣ ва тарс такя мекунанд; демократия бошад, ба эътимод, ҳамкорӣ ва эътирофи шаъну шарафи шахс асос меёбад. Давлате, ки хизматҳоро одилона ва ошкоро ҳавасманд карда метавонад, машрӯияти худро таҳким мебахшад ва сатҳи эътимоди шаҳрвандонро ба ҳокимият боло мебарад.
Танзими ҳуқуқии ҳавасмандгардонӣ тавассути низоми меъёрҳо — конститутсионӣ, маъмурӣ, меҳнатӣ ва ғайра амалӣ мегардад. Одатан конститутсия ваколати сарвари давлатро оид ба таъсиси мукофотҳо ва додани унвонҳои олӣ мустаҳкам менамояд, қонунгузории махсус бошад, намудҳои мукофотҳо, асосҳо ва тартиби додани онҳоро муайян мекунад. Чунин танзим қонуният, ошкорбаёнӣ ва адолати ҳавасмандгардониро таъмин намуда, худсариро истисно мекунад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи ҳавасмандгардонии давлат заминаи мустаҳками конститутсионӣ ва қонунгузорӣ дорад. Мутобиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Президент ҳамчун сарвари давлат бо ваколатҳои таъсиси мукофотҳои давлатӣ, додани унвонҳои олии ҳарбӣ ва махсус, мукофотонидан бо мукофотҳои давлатӣ соҳиб мебошад. Ин ваколатҳо қисми муҳими механизми амалисозии вазифаи ҳавасмандгардониро ташкил медиҳанд.
Мисоли равшани муосир таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб мебошад. Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 2026, №1180 мутобиқи моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷоизаи байналмилалии мазкур таъсис дода шуда, инчунин фонди он ташкил карда шуд; ба Ҳукумат супориш дода шуд, ки низомномаҳои дахлдорро таҳия ва тасдиқ намояд.
Ин санад ҳамаи аломатҳои вазифаи ҳавасмандгардониро равшан нишон медиҳад. Аввалан, ҷоиза ба эътирофи хизматҳо нигаронида шудааст — он ба шахсоне дода мешавад, ки дар рушди соҳаи тандурустии байналмилалӣ ва илми тибби ҷаҳонӣ саҳми барҷаста гузоштаанд. Дувум, ҳавасмандгардонӣ хусусияти ташвиқкунанда дорад: он бояд олимони соҳаи тибро на танҳо дар дохили кишвар, балки дар сатҳи байналмилалӣ ҳам ҳавасманд намояд. Сеюм, ҳавасмандгардонӣ бо санади расмии ҳуқуқӣ дар асоси меъёри конститутсионӣ ба расмият дароварда шудааст, ки қонуният ва эътибори онро таъмин менамояд.
Рамзист, ки ҷоиза номи олим ва табиби бузурги тоҷик Абӯалӣ ибни Сино (Авитсенна)-ро дорад, ки мероси илмии ӯ имрӯз низ, махсусан дар масъалаҳои пешгирии бемориҳои сироятӣ, аҳамияти худро нигоҳ доштааст. Давлат бо таъсиси мукофоти байналмилалӣ якчанд вазифаро якбора ҳал мекунад: дастовардҳои барҷастаро ҳавасманд менамояд, эътибори байналмилалии илми миллиро таҳким мебахшад ва низоми арзишҳои инсонгароёнаро устувор мегардонад. Ин комилан ба табиати вазифаи ҳавасмандгардонӣ ҳамчун самти фаъолияти давлати демократӣ мувофиқ аст.
Чунин ташаббусҳо, дар баробари дигар мукофотҳо, унвонҳо ва ҷоизаҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз он шаҳодат медиҳанд, ки ҳавасмандгардонӣ мустаҳкам ба арсенали усулҳои идоракунии давлатӣ ворид шуда, ҳамчун воситаи муҳими рушди иҷтимоӣ баррасӣ мегардад.
Таҳқиқоти гузаронидашуда имкон медиҳад, ки функсияи ҳавасмандгардонӣ самти мустақили фаъолияти давлат буда, аз эътирофи расмӣ ва мукофотонидани рафтори сазовор ва барои ҷомеа муфид тавассути воситаҳои махсуси ҳуқуқӣ — ангезаҳои ҳуқуқӣ иборат аст. Он ба усули ҳавасмандкунии мусбат асос ёфта, аз рӯи хусусияти худ ба маҷбуркунӣ муқобил меистад ва вазифаи муҳофизатиро пурра ва мувозӣ мегардонад.
Рушди вазифаи ҳавасмандгардонӣ яке аз нишондиҳандаҳои демократикунонии давлат ва камолоти низоми ҳуқуқии он мебошад. Давлате, ки на танҳо ба тарси ҷазо, балки ба мукофотонидани одилонаи хизматҳо такя мекунад, эътимоди шаҳрвандонро таҳким мебахшад, фаъолнокии иҷтимоиро ҳавасманд менамояд ва арзишҳои инсонгароёнаро устувор месозад. Таҷрибаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино, тасдиқ мекунад, ки амалисозии пайдарпайи вазифаи ҳавасмандгардонӣ аломати ҷудонашавандаи давлати муосири демократӣ мебошад.

Сардори кафедраи
фанҳои ҳарбӣ – хизматии
Факултети №4 Академияи ВКД
Ҷумҳурии Тоҷикистон, н.и.ҳ.,
полковники милитсия Ҳоҷибобо З.М.